Terapi Ekolleri Nelerdir, Neye Göre Seçmeliyim ?

Günümüzde terapinin pek çok çeşidinden söz edildiğini duymaya başladık. Sosyal medyada ve çevremizde sık sık karşımıza çıkan “terapi ekolleri” kavramını bu yazıda sizlerle paylaşmak istiyorum. Terapi ekolü, terapistin terapi sürecini hangi temellere dayandırarak ve hangi yöntemlerle ilerlettiğini çerçeveleyen bir konudur. Genellikle terapistlerin kullandığı bir temel ekolleri olur; ancak diğer ekollerden de faydalanarak bu ekollerin tekniklerini kendi temel yaklaşımının yanı sıra eklektik bir biçimde kullanabilirler. Eklektik yaklaşım, terapistin terapi deneyimini en detaylı şekilde kişiye özel hâle getirdiği bir süreci gösterir. 

En sık duyulan ve popülerliği en yaygın olan terapi ekollerinin neye odaklandığını ve daha çok hangi alanlarda kullanıldığını kısaca açıklamak isterim. 

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT/ CBT Cognitive Behavioral Therapy) 

• Düşünce – duygu – davranış döngüsüne odaklanır; otomatik düşünceler, inançlar ve bu düşüncelerin davranışlar ile duygular üzerindeki etkisini çalışır.

• En sık kaygı bozuklukları, panik bozukluk, obsesif kompulsif belirtiler, depresyon, fobiler, bazı travma sonrası belirtiler, uyku sorunları ve yeme örüntüleri gibi konularda kullanılır ve bu alanlarda fayda sağladığı güçlü kanıtlarla desteklenmiş bir yaklaşım olarak kabul edilir.

• Yapılandırılmış, hedef odaklı, genelde daha kısa ve orta süreli seanslardan oluşur. Terapist daha çok öğretici ve yoldaş rolündedir; ev ödevleri, beceri öğrenme gibi teknikler içerir. 

Şema Terapi 

• Çocukluk ve erken dönem deneyimlerinden kaynaklanan şemalar (terk edilme, değersizlik, kusurluluk vb.) ve bunların bugünkü yaşantımızda, ilişkilerimizde ve davranışlarımızda tekrar eden döngülerine odaklanır.

• En sık ilişki problemleri, kendilik algısı sorunları, kişilik örüntüleri ve travma geçmişi gibi konular üzerinde etkilidir. Bilişsel Davranışçı Terapi ekolüyle yakındır ve zaman zaman dönüşümlü olarak kullanılabilir.

• Bilişsel, duygusal ve ilişkisel düzeyde çalışır ve “köke inmeyi” hedefler. Terapist öğretici ve yol gösterici bir tutum sergiler. 

EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma - Eye Movement Desensitization and Reprocessing) 

• Özellikle travmatik anıların beyinde adeta “donmuş kalmış” bölümlerinin, çift yönlü uyarım (göz hareketleri ve/veya dokunsal uyarım) eşliğinde yeniden işlenmesine yardımcı olur.

• En sık travma sonrası stres bozukluğu, tekil travmalar (kaza, ameliyat vb.) ve bazı yoğun kaygı durumlarında kullanılır.

• Hedefe yönelik ve çoğunlukla daha kısa sürede rahatlama sağlamaya yardımcı olan bir terapi yaklaşımıdır. Bu yöntemi seçerken dikkatli olunmalı; uygulayan kişinin bu konuda uzman olması önemlidir. Terapist daha çok uygulayıcı ve rehber rolündedir. 

 Psikodinamik / Psikanalitik Yönelim 

• Bilinç dışı süreçler, çocukluk dönemi ilişkileri, aktarım–karşı aktarım ve id (alt benlik) – ego – süperego etkileşimlerine odaklanır.

• Kimlik, kişisel örüntüler, benlik algısı, derinleşmiş duygusal çatışmalar ve uzun süreli kendini anlama süreçleri gibi konularda uygulanır.

• Serbest çağrışımın, bilinçdışı yorumlarının ve rüyaların daha ön planda konuşulduğu bir yaklaşımdır. Terapist daha nötr ve analitik bir tutum izler; genellikle en uzun süreli terapi süreçlerinden biridir. 

Varoluşçu / İnsancıl Yaklaşımlar

• Anlam, özgürlük, sorumluluk, yalnızlık, ölüm ve yaşamın yönü gibi varoluşsal temalarla; kişinin yaşamı ile kurduğu ilişkiyi inceler.

• En sık varoluşsal sorunlarda, anlam arayışında, yas ve kayıplar sonrasında, “Ben kimim?” ve “Ne istiyorum?” tarzındaki sorulara yönelik süreçlerde kullanılır.

• Terapist, tamamen kabul edici ve kişinin içsel keşfine yoldaş olan bir roldedir. Katı ve yapılandırılmış bir yaklaşım yerine, kişinin deneyimine eşlik etmek daha ön plandadır. 

Bu popüler yaklaşımları anlamak ve kendi problemlerimizle eşleştirerek terapist seçimi yapmak önemlidir. Ancak daha önceki yazılarımda da belirttiğim gibi, ekolün yanı sıra terapistle kurduğun güven ilişkisinin de iyileşmede ve kendini anlamada önemli bir rolü vardır. Terapistin seçtiğin ekolde eğitim almış olması, süpervizyon desteği ve uygulama deneyimi bulunması önemli bir husustur.

Unutmamak gerekir ki, terapistler çoğu zaman daha bütüncül bir yaklaşım kullanarak farklı ekollerin yöntemlerinden faydalanabilirler. Ekol seçerken kendine şu soruları sorabilirsiniz: 

• Şu an temel hedefim nedir?

• Daha somut ve yapı içeren teknikler mi, yoksa keşif ve derinlik mi bana iyi gelecek?

• Bu terapist, kullandığı ekolü bana anlaşılır bir dille açıklıyor mu? Kendimi soru sorarken rahat hissediyor muyum?

Bu soruları sorarsanız, yaptığınız seçime daha bilinçli bir şekilde yön verebilirsiniz. Bu yazım, terapi ekollerinin geniş dünyasını birkaç sayfaya özetleyerek sığdırmaya çalışmaktadır. Kişiye özel uygun destek, terapinin kişide bıraktığı etkiyi artırır ve daha faydalı olmasını sağlar.

Kaynakça

• American Psychological Association. (n.d.). How to choose a psychologist. https://www.apa.org/topics/psychotherapy/choose-therapist
• American Psychological Association. (n.d.). Understanding psychotherapy and how it works. https://www.apa.org/topics/psychotherapy/understanding
• Association for Behavioral and Cognitive Therapies. (2023, June 11). What is cognitive behavioral therapy?  https://www.abct.org/get-help/what-is-cognitive-behavioral-therapy/
• EMDR International Association. (2025, June 15). About EMDR therapy. https://www.emdria.org/about-emdr-therapy/
• Psyche. (2021, January 12). How to pick the therapist who is right for you. https://psyche.co/guides/how-to-pick-the-therapist-who-is-right-for-you
• Flückiger, C., Del Re, A. C., Wampold, B. E., & Horvath, A. O. (2018). The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis. Psychotherapy, 55(4), 316–340. https://doi.org/10.1037/pst0000172
• Wampold, B. E., & Imel, Z. E. (2015). The great psychotherapy debate: The evidence for what makes psychotherapy work (2nd ed.). Routledge.